Sur İçinde Bir Yaz İkindisi, 1950’ler
1950’li yılların Diyarbakır’ında zaman, kol saatlerinden çok gölgelerin boyuyla ölçülürdü. Yaklaşık 5,5 kilometrelik kara bir taş çemberle kenti kuşatan Diyarbakır Surları, yalnızca bir savunma hattı değil; Roma’dan Artuklu’ya, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan sürekliliğin sessiz defteriydi. Işığın gün içindeki yürüyüşünü kaydeden kadim bir takvim gibi, sabahın ilk çizgisinden akşamın moraran eşiğine kadar zamanı taşın üzerine düşürürdü.
Diyarbakır üzerine çalışmalar yapan yerel tarihçi Şeyhmus Diken’in Sırrını Surlarına Fısıldayan Şehir: Diyarbakır adlı eserinde de vurgulandığı gibi, Sur’un taşları geçmişin izlerini taşır; yalnızca bekler, susmaz. Yaz ikindisinde surların gölgesi uzarken, kentin hafızası da genişler; her gün, bir öncekine eklenerek çoğalır.
Güneşle Senkronize Bir Hayat
Sur içindeki evler dışa değil, içe açılırdı. Çünkü Mezopotamya güneşiyle baş etmek için gölgenin ritmine uymak gerekirdi. Bölgede Artuklu döneminde olgunlaşan taş işçiliği, Osmanlı konut geleneğinde sadeleşerek sürmüş; kalın bazalt duvarlarla gündüz sıcağı emip gece geri veren bir denge kurulmuştu.
“Havuş” denen iç avlu, yalnızca bir plan şeması değil, hayatın merkeziydi. Kuyudan çekilen suyun taş zemine dökülüşü serinlik üretir, asmalar gölgeyi dolaşıma sokar, revaklar ışığı süzerdi. Bugün “pasif iklimlendirme” diye adlandırılan yöntemler, Sur’da yüzyıllardır gündelik aklın parçasıydı.
1950’ler Türkiye'sinde elektrik kullanımı yaygınlaşmaya başlasa da, Sur içindeki birçok hanede gece hâlâ gaz lambasıyla başlardı. Bu yüzden gün ışığı bir konfor değil, zamanın kendisiydi. İkindi vakti, hem serinliğin hem toplumsal hareketin başlangıcıydı.
Yaz ikindisinin o dayanılmaz sıcağı yavaş yavaş kırılırken, Sur içindeki avlulu evlerde hummalı bir hazırlık başlardı. Akşamın karanlığına teslim olmadan önce her şeyin bitmiş olması gerekirdi. Kadınlar, bazalt avluları buz gibi kuyulardan çektikleri sularla yıkarken, taşın üzerine çarpan suyun çıkardığı o ferahlatıcı koku kentin serinlik müjdesi olurdu. Güneş, Mezopotamya ovasının ufkuna doğru süzüldükçe, insanların hareketleri de güneşin batış hızıyla yarışır, adımlar hızlanırdı.
Çok Katmanlı Bir Şehir Ritmi
Osmanlı salnamelerinde Sur mahalleleri, farklı cemaatlerin yan yana kurduğu bir yaşamı kaydeder. Müslüman, Ermeni, Süryani ve Yahudi mahalleleri aynı sur hattı içinde yüzyıllarca var oldu. Çarşı ritmi, ibadet saatleri, ezan ve çan sesleri; günü tek bir zaman çizgisi yerine çok sesli bir akışa bölerdi.
Süryani sözlü kültüründe akşamüstü, “ışığın inceldiği saat” olarak anılır. Bu ifade, Sur’un yaz ikindisini tarif eder gibidir. Güneş sertliğini kaybeder, siyah taş yumuşar, gölgeler uzar. Şehir, günle gece arasında asılı kalmış bir eşikte durur.
Bazalt Taşının Sıcaklığı
Güneş battığında, Sur’un o meşhur siyah bazalt taşları, gün boyu hapsettiği ısıyı yavaş yavaş dışarı vermeye başlardı. Bu, kentin nefes alışı gibiydi. Elektriksiz gecenin o koyu karanlığı çökmeden hemen önce, damlarda yenilen akşam yemeklerinin kaşık sesleri, birbirine karışan komşu sesleriyle birleşirdi. Gökyüzü morarırken, Diyarbakır halkı güneşin çekilişini hüzünle değil, ertesi gün yeniden doğacak olan o büyük ışığa duyulan güvenle selamlardı. Zaman, saatle değil, ışığın varlığıyla dingin bir sadelikte akardı.
Elektriksiz gecede damlara serilen şilteler, komşu damlardan taşan sesler ve yıldızlara dönük yüzler; şehrin hafızasının gündelik karşılığıydı. Gaz lambasının titrek alevi ile Samanyolu’nun serin parlaklığı arasında kurulan o denge, 1950’lerin Sur gecesiydi. Ve sabah olduğunda, güneş surların üzerinden yeniden yükselirken, Diyarbakır yine taşın belleğine yaslanarak uyanırdı.
Derinleşmek için: Diyarbakır evlerindeki “havuş” kültürünü daha iyi anlamak için, Sur içinde ayakta kalmış geleneksel taş evleri ziyaret edebilirsiniz. Özellikle Cahit Sıtkı Tarancı Müzesi ve Ahmet Arif Edebiyat Müze Kütüphanesi avlularında birkaç dakika geçirmeniz, mekânın ritmini hissetmenizi sağlayabilir. Yazın öğle saatlerinde taşın serinliğini, akşamüstü ise gölgenin duvarlarda ağır ağır yer değiştirişini fark edebilirsiniz. Ortadaki küçük havuzun sesiyle, asmaların yarattığı serinlikle birlikte mekânın nefes alışını duyumsamanız mümkün olabilir. Böylece bunun yalnızca estetik bir tercih değil, güneşle, taşla ve zamanla kurulmuş bir denge bilgisi olduğunu sezebilirsiniz.